پنج شنبه ٢٤ آبان ١٣٩٧
« الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِ‌سَالَاتِ اللَّـهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلَا يَخْشَوْنَ أَحَدًا إِلَّا اللَّـهَ ۗ وَكَفَىٰ بِاللَّـهِ حَسِيبًا؛ (پیامبران) پیشین کسانی بودند که تبلیغ رسالتهای الهی می‌کردند و (تنها) از او می ترسیدند، و از هیچ کس جز خدا بیم نداشتند؛ و همین بس که خداوند حسابگر (و پاداش‌دهنده اعمال آنها) است!»
صفحه اصلی صفحه اصلی اخبار و رویدادها اخبار و رویدادها تحقیقات و مقالات تحقیقات و مقالات توشه تبلیغتوشه تبلیغ روضه ها و مدایح روضه ها و مدایح ویژه نامه ها ویژه نامه ها
دانلود نرم افزار دانلود نرم افزار سبک زندگی سبک زندگی تاریخ معصومینتاریخ معصومین روش تبليغ روش تبليغ نقشه سایت نقشه سایت ارتباط با ما ارتباط با ما
صفحه اصلی > تحقیقات،مقالات > تاریخ > تاریخ معصومین 
ماهنامه مبلغان


عبدالکریم پاک نیا تبریزی

امام مجتبی علیه السلام و تربیت فرزندان شجاع

این مقاله به سه نكته مهم درباره شخصیت حضرت مجتبی علیه السلام اشاره دارد: 1. صلح امام حسن علیه السلام زمینه ساز قیام عاشورا است و این دو حادثه مكمل همدیگرند؛ ...

كلید واژه ها
امام حسن علیه السلام ، امام مجتبی علیه السلام ، نسل كوثر، شجاعت، فرزندان.

امام مجتبى علیه السلام الگوى تمام عیار و سرمشقی جاودانه براى تمام نسلهاست. آن گرامی، نمونه بارزى از یك انسان كامل و تربیت یافته در مكتب نبوى، علوى و فاطمى است. همچنین ایشان، پرورش دهنده فرزندانى از نسل كوثر است كه هر كدام نیز اسوه هاى عالى و تجلّى ارزشهاى والاى انسانى در تاریخ بشرند. امام حسن علیه السلام عصاره وجود رسول خدا صلی الله علیه و آله است. پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله درباره وى مى فرماید: «وَ أَمَّا الْحَسَنُ علیه السلام فَإِنَّهُ ابْنِی وَ وَلَدِی وَ مِنِّی وَ قُرَّةُ عَینِی وَ ضِیاءُ قَلْبِی وَ ثَمَرَةُ فُؤَادِی وَ هُوَ سَیدُ شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَ حُجَّةُ اللَّهِ عَلَى الْأُمَّةِ أَمْرُهُ أَمْرِی وَ قَوْلُهُ قَوْلِی مَنْ تَبِعَهُ فَإِنَّهُ مِنِّی وَ مَنْ عَصَاهُ فَلَیسَ مِنِّی ؛1 حسن پسر من است، او از من است ، او نور چشم من و روشنایى قلب من است، او میوه جان من است، او سید و آقاى جوانان اهل بهشت است او حجت خدا بر امت من است. دستورهای او دستورهای من و سخن او سخن من است. كسى كه از او پیروى مى كند از من است و كسى كه با دستورهای وی مخالفت كند از من نیست.»
مخالف و موافق درباره عظمت و شكوه شخصیت والای حضرت مجتبى علیه السلام و اسوه بودن آن گرامی در فضایل اخلاقى، اتفاق نظر دارند. ابن حجر عسقلانى از شخصیت نگاران اهل سنت مى نویسد که وقتی حسن بن على علیه السلام از دنیا رفت یكى از دشمنان سرسخت آن حضرت در تشییع جنازه او گریه مى كرد. حسین بن على علیه السلام به او گفت: «تو با آن همه اذیت و آزار و مخالفت كه درباره برادرم روا مى داشتى باز هم گریه مى كنى؟!» او گفت: «من با كسى دشمنى مى كردم كه صبورتر و حلیم تر از این كوه ها بود.»2
جلال الدین سیوطی از دانشمندان برجسته اهل سنت در تاریخ خود می نویسد: «حسن بن علی دارای امتیازات اخلاقی و فضایل انسانی فراوان بود، او شخصیتی بزرگوار، بردبار، با وقار، متین، سخاوتمند، و مورد ستایش بود.»3


شـهد الأنـام بفضـله حـتى العـداء                  والفضـل مـاشـهدت بـه الأعـداء


هدفِ واحدِ امام حسن و حسین علیهما السلام
امام حسن و امام حسین علیهما السلام هدف واحدی داشتند؛ ولی به اقتضای زمان از شیوه های متفاوتی استفاده می کردند. اینكه در برخی زیارتها می‌گوییم: «والحلم الحسنیه و الشجاعه الحسینیه»4 به این معنا نیست كه امام حسن علیه السلام حلیم تر بود و سید الشهدا علیه السلام شجاع تر؛ بلکه هردو، معدن حلم و شجاعت بودند. اساسا همۀ‌ امامان شیعه در همۀ‌ كمالات مساوی اند؛ منتها اقتضای زمان امامت و تفاوت نقشه های دشمن، هركدام، خصلت ویژه ای را طلب می كرد و مردم، همان را لمس می كردند.5
رسول خدا صلی الله علیه و آله در این باره فرمود: «الْحَسَنُ وَ الْحُسَینُ إِمَامَانِ قَامَا أَوْ قَعَدَا؛6 حسن و حسین هر دو امام هستند چه قیام كنند و چه بنشینند؟»
بنابراین امام حسن علیه السلام در صلح با معاویه، همان هدفی را تعقیب می كند كه پیامبر صلی الله علیه و آله و امام علی و امام حسین علیهما السلام تعقیب می كرد؛ این هدف، عبارت از حفظ اسلام و عزت مسلمانان بود؛ به عبارت دیگر روشهای امام حسن و حسین علیهما السلام نسخه ای از شیوه رهبری امیرمؤمنان علیه السلام است؛ چرا كه آن گرامی، رهبری خود را در دو مرحله انجام داد: سكوت و قیام؛ كه هردو در زمان خود به مصلحت اسلام بود؛ یعنی امام حسن علیه السلام مرحله اولِ شیوه علوی و امام حسین علیه السلام مرحله دومِ آن را به اجرا گذاشت كه هردو مكمل هم می شوند.
طبق فرموده رسول رحمت، همه امامان علیهم السلام از یك نور واحدند و هیچ فرقی بین آنان نیست: «خَلَقَنِی اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى وَ أَهْلَ بَیتِی مِنْ نُورٍ وَاحِد؛7 خداوند، من و اهل بیت مرا از نور واحد آفریده است.»
علی علیه السلام هم این حقیقت را این گونه بیان فرمود: «كُلَّنَا وَاحِدٌ أَوَّلُنَا مُحَمَّدٌ وَ آخِرُنَا مُحَمَّدٌ وَ أَوْسَطُنَا مُحَمَّدٌ وَ كُلُّنَا مُحَمَّدٌ فَلَا تَفَرَّقُوا بَینَنَا؛8 ما (پیشوایان حق و جانشینان پیامبر صلی الله علیه و آله ) همه یكى هستیم: اول ما محمّد، آخر ما محمّد و وسط ما محمّد است. همه ما محمّدیم بین ما جدایى نیندازید.»
به یك معنا مظلومیت امام حسن علیه السلام بيش تر از سایر پیشوایان الهی است؛ زیرا آن رهبر والامقام با مردمی بی درد مواجه شد كه هرگز، منویات آن حضرت را درك نكردند و امام را با افكار و اندیشه های متعالی اش در مقابل دشمن تنها گذاشتند؛ همچنان كه خودش فرمود: «لَوْ وَجَدْتُ أَعْوَاناً مَا سَلَّمْتُ لَهُ الْأَمْرَ لِأَنَّهُ مُحَرَّمٌ عَلَى بَنِی أُمَیةَ فَأُفٍّ وَ تَرَحاً یا عَبِیدَ الدُّنْیا؛9 اگر یاورانی می یافتم خلافت را به او ( معاویه) تسلیم نمى كردم؛ چون خلافت بر بنى امیه حرام است. خاك بر سر شما باد اى بندگان دنیا!!»
طبق فرمایش امام موسى بن جعفر علیه السلام روز رستاخیز منادى ندا مى دهد: «حواریون حسن بن على پسر فاطمه دختر رسول خدا كجایند؟» فقط دو نفر پاسخ می دهند؛ یعنی فقط سفیان بن لیلاى همدانى و حذیفة بن اسد غفارى؛ امّا وقتی ندا می رسد حواریون حسین علیه السلام بیایند هفتاد و دو یار شهیدش برمی خیزند.10


از درد سخن گفتن و از درد شنیدن                  با مردم بی درد ندانی كه چه دردی است


امام حسین علیه السلام شیعۀ امام حسن علیه السلام
درباره مقام والای آن حضرت، همین قدر كافى است كه امام باقر علیه السلام مى فرماید: «مَا كَلَّمَ الحُسَینُ بَینَ یَدَى الحَسَنِ اِعظَامَاً لَهُ؛11 امام حسین علیه السلام به سبب عظمت امام حسن علیه السلام هیچ گاه در مقابل سخن او حرفى نمى زد.»
حضرت سیدالشهداء علیه السلام با آن جلالت و بزرگوارى خویش در مقابل رفتار و گفتار حضرت مجتبى علیه السلام در مدت امامتِ آن حضرت، تسلیم محض بود. هنگامی كه یكی از یاران اهل بیت علیه السلام به نام قیس بن سعد عباده انصاری در عصر امامتِ امام حسن علیه السلام منتظر فرمانی از اباعبدالله علیه السلام بر خلاف نظر امام حسن علیه السلام بود، امام حسین علیه السلام با قاطعیت تمام فرمود: «یا قَیسُ إِنَّهُ إِمَامِی یعْنِی الْحَسَنَ علیه السلام ...؛12 ای قیس! برادرم امام حسن علیه السلام امام من است.» یعنی در زمان امامت امام حسن علیه السلام من هرگز نظری برخلاف نظر آن گرامی، ابراز نخواهم كرد.
بنابراین تمام كمالات امام حسن علیه السلام را امام حسین و سایر امامان علیهم السلام داشتند و اهداف تك تك آنان همان هدف رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله بود. فقط وظیفۀ هر كدام در دفاع از اسلام و مسلمانان با توجه به مقتضیات زمان عوض می شد؛ وگرنه هركدام از آن بزرگان اگر به جای دیگری بود همان كاری را می كرد كه آن امام، انجام داده است.

شجاعت بی نظیر امام مجتبی علیه السلام
این موضوع را با نقل روایتی از شجاعت و شهامت بی نظیر حضرت مجتبی علیه السلام ادامه می دهیم. در جنگ جمل، امام على علیه السلام سلاح خود را به محمد حنیفه داد كه برود و شتر عایشه را - كه در قلب لشکر دشمن قرار داشت - كشته، كانون آتش فتنه را خاموش سازد. مدافعان و تیراندازان جبهه مخالف به قدرى نیرومند، عمل كردند كه محمد ناگزیر به مراجعت شد. در این هنگام حسن بن علی علیه السلام نیزه را از دست محمد حنفیه گرفت و به میدان نبرد شتافت. حضرت مجتبى علیه السلام كه 33 ساله بود، صفوف دشمن را شكافت و پیش رفت تا به شتر عایشه رسید. وی با خلق حماسه ای بی نظیر كه نشانگر شجاعتی علوی بود شتر عایشه را به هلاکت رساند، فاتحانه برگشت و بدین گونه آتش جنگ خاموش شد.
محمد در این هنگام سر به زیر افكند و از اینكه نتوانسته بود دستور پدر را اجرا كند، احساس شرم نمود. امیرمؤمنان علیه السلام كه متوجه موضوع شده بود، وی را دلجویى و نوازش کرد و به او فرمود: «لَا تَأْنَفْ فَإِنَّهُ ابْنُ النَّبِی وَ أَنْتَ ابْنُ عَلِی؛13 فرزندم ! ناراحت نباش اگر حسن فتح كرد او پسر رسول خداست؛ ولى تو فقط پسر من هستى.» یعنى او از دو منبع شجاعت الهام گرفته اما تو فقط از یك منبع.


تربیت فرزندان شایسته و انقلابی
نگاهى كوتاه به شخصیت فرزندان آن حضرت نشان می دهد كمالات اخلاقی كه از وجود مقدس آن گرامی نشأت گرفته است در سیماى فرزندان آن بزرگوار كاملا مشاهده مى شود.
امام مجتبى علیه السلام به عنوان الگو و نمونۀ یك مربىِ تمام عیار، در تربیت فرزندانى پاك طینت، صالح، شجاع، كارآمد و با كمال، نقش قابل توجهى ایفا کرد. آن حضرت با پرورش فرزندان تلاشگر، مسئولیت پذیر، مبارز، ایثارگر، داراى كمالات و خصایل پسندیده در دستیابى به اهداف والاى تربیتى، توفیق كامل داشت. آن گرامی با مراعات شیوه هاى تربیتى صحیح و تأمین نیازهاى روحى و جسمى فرزندان، در شكوفایى استعدادها و بارورى خلاقیت هاى آنان مسئولیتهاى پدرانه خویش را با كمال شایستگى به انجام رسانید و بر اثر آن فرزندان امام مجتبى علیه السلام در زندگى آینده خویش به كمالات و مراتب عالى انسانى نایل آمدند و هر یك نمونه اى بارز از انسان هاى وارسته شدند.
شیخ مفید درباره فرزندان امام مجتبی علیه السلام می نویسد: فرزندان امام حسن علیه السلام پانزده پسر و دختر بودند. نام پسران آن حضرت بدین ترتیب است: زید، حسن مثنی، عمرو، قاسم، عبد اللَّه، عبد الرحمن، حسین أثرم، طلحه و نام دخترانش هم عبارت است از: فاطمه، ام عبد اللَّه، فاطمة دوم، ام سلمه، رقیه، ام الحسن، ام الحسین.14

تبار سادات حسنی
از فرزندان پسرِ امام حسن علیه السلام ، به غیر از حسین أثرم، عمرو، زید و حسن مثنّى هیچ یك، صاحب فرزند نشدند و از حسین و عمرو هم فرزند ذكور باقی نماند. تمام فرزندان امام حسن علیه السلام از نسل زید و حسن مثنّى محسوب می شوند. بنابراین سادات حسنى، همگی از زید و حسن مثنی به امام حسن علیه السلام نسب می رسانند.15

تربیت فرزندان عاشورایی
تعدادى از فرزندان پسر و دختر آن امام همام در ماجراى كربلا در كنار عمویشان امام حسین علیه السلام فیض حضور یافتند و برخى به درجه شهادت نیز نایل آمدند. در اینجا با چند تن از پرورش یافتگان مجتبوى علیه السلام آشنا مى شویم:
الف) حسن مثنى
حسن مثنى یكى از تربیت یافتگان دامان امامت است. او بر اثر تربیت امام مجتبى علیه السلام به كسب كمالات انسانى و معنوى نایل شد و مانند برادر ارشدش، متولى صدقات و موقوفات جد بزرگوارش امام على علیه السلام بود. حسن مثنى، جوانى پاك و آراسته به فضایل اخلاقى و مورد اعتماد و اطمینان مردم بود. آن بزرگوار با صلاحدید عموى گرامى اش، امام حسین علیه السلام با فاطمه بنت الحسین علیها السلام ازدواج کرد و در سفر كربلا همراه حضرت سیدالشهدا علیه السلام حضور داشت و بعد از مبارزات سختی که با تمام وجود در مقابل لشکر یزید انجام داد، به شدّت زخمی شد و به اسارت دشمن در آمد. یکی از سربازان عمر بن سعد به نام ابی حسان اسماء بن خارجه فزاری، که از بستگان مادرش نیز بود، او را از اسارت دشمن نجات داد و در منزل خویش در کوفه به مداوایش همت گماشت و پس از بهبودی، وی را به مدینه روانه کرد. بعد از بازگشت اسرای کربلا به مدینه، حسن مثنّی همچنان با همسر فداکارش فاطمه بنت حسین زندگی می کرد تا اینکه به دستور عبدالملک بن مروان (از خلفای اموی) مسموم شد و در 35 سالگی به شهادت رسید و در قبرستان بقیع مدفون شد.16

حسن مثنی و تربیت فرزندانِ دلیر
برخی از رهبران طاغوت ستیز در دوران خلفای عباسی از فرزندان و نوادگان حسن مثنّی به شمار می آیند. پسران او عبارت اند از:
1. حسن مثلّث
او از مبارزان سرسخت دوران منصور عباسی است که بعد از مقابله جدّی با دستگاه طاغوتی منصور دوانقی، در زندان او درگذشت. حسین بن علی، معروف به «شهید فخّ» نوه اوست که همراه جمعی از علویان قیام کرد و در منطقه فخّ به شهادت رسید.17

2. داوود، داماد امام سجاد علیه السلام
وی به علت مخالفت با دستگاه استبدادی منصور به زندان افتاد. مادرش حبیبه رومی، به سبب رفع گرفتاری فرزندش، به محضر امام صادق علیه السلام شرفیاب شد و چاره خواست. حضرت صادق علیه السلام نیز اعمالی را به وی تعلیم داد که بعدها به «عمل امّ داوود» معروف شد. این عمل را در نیمه رجب به جای می آورند.18 آن بانوی مکرّمه با انجام عمل امّ داوود، زمینه آزادی فرزندش را از زندان منصور دوانیقی فراهم آورد. داوود با امّ کلثوم دختر امام سجاد علیه السلام ازدواج کرد و در 60 سالگی در مدینه از دنیا رفت. وی جدّ سادات «بنی طاووس» نیز محسوب می شود و نسب سید علی بن طاووس، عارف و فقیه پُرآوازه قرن هفتم و صاحب کتاب معروف «اقبال» و ده ها اثر ارزشمند دیگر، با 13 واسطه به داوود بن حسن مثنّی می رسد.19

3. ابراهیم الغمر
او پدر بزرگ ابراهیم طباطبا، جدّ «سادات طباطبایی» است. سلسله نسب وی چنین است: ابراهیم طباطبا بن اسماعیل دیباج بن ابراهیم الغمر بن حسن مثنّی.

4. عبداللّه محض
او را «عبداللّه کامل» نیز گفته اند. مادر وی فاطمه بنت الحسین علیهما السلام است. عبداللّه در صفات عالی انسانی همچون: جمال، سخاوت و کرامت، شباهت تامّی به حضرت رسول صلی الله علیه و آله داشت. وی از طرف پدر و مادر، فاطمی و علوی بود و به عبداللّه محض، عبداللّه کامل و شیخ بنی هاشم موسوم شد. از مشهورترین فرزندان عبداللّه محض، محمد نفس زکیه است که در مدینه بر ضدّ منصور دوانیقی خروج کرد و در منطقه «احجار الزیت» به شهادت رسید. عبداللّه بن حسن مثنّی یکی از راویان خطبه فدکیه حضرت فاطمه علیها السلام نیز به شمار می آید.20
این شخصیتِ پاک سیرت، برخی حوادث عاشورا را از پدر و مادرش نقل کرده است که روایت ذیل، یکی از آنهاست:

راوی حماسه كربلا
شیخ صدوق در امالی می نویسد: عبداللّه بن حسن مثنّی از مادرش فاطمه بنت حسین علیهما السلام چنین نقل می کند: روز عاشورا بعد از شهادت پدرم، امام حسین علیه السلام دشمن برای غارت به خیمه ها حمله کرد. عده ای از آنها به خیمه ما هجوم آوردند و من که دختر نوجوانی بودم، با حالتی بهت زده به آنان می نگریستم. یکی از آنان در حالی که گریه می کرد، دو خلخال زینتی را از پای من درآورد. گفتم: «ای دشمن خدا! تو با این غارتگری و قساوت چرا گریه می کنی؟» او پاسخ داد: «چگونه گریه نکنم و حال آنکه من زیور آلات دختر پیامبر صلی الله علیه و آله را غارت می کنم!» گفتم: «اگر کار زشتی است، انجام نده.» او گفت: «اگر من این کار را نکنم، دیگری این کار را خواهد کرد.»21
نام پسران حسن مثنّی؛ جعفر، عباس، محمد و ابراهیم و نام دختران او زینب، امّ کلثوم، رقیه و فاطمه است.

ب) قاسم بن الحسن علیه السلام
در یكى از شبهاى سال 46 هجرى، خانه امام حسن مجتبى علیه السلام در مدینه، عطرآگین و كودكى متولد شد كه صورتش چون ماه شب چهارده مى درخشید. نوزاد را در قنداقه سفیدى پیچیدند و نزد امام حسن علیه السلام آوردند. امام او را در آغوش گرفت و در گوش راستش اذان و در گوش چپش اقامه را زمزمه كرد و بدین سان، كودك خویش را با آواى توحید آشنا ساخت. در هفتمین روز تولد این كودك، مراسم نامگذارى برپا شد و حضرت امام حسن علیه السلام نام نوزاد خویش را قاسم نهاد.
قاسم تا سال 50 در دامان پرمهر و عاطفه پدر ارجمندش پرورش یافت و بعد از شهادت امام مجتبى علیه السلام تحت سرپرستى و تربیت امام حسین علیه السلام ، دوران رشد و نوجوانى را گذرانید تا اینكه واقعه كربلا پیش آمد.
شب عاشورا هنگامى كه نوجوان شجاع و خوش سیماى خاندان امام حسن علیه السلام از عمویش امام حسین علیه السلام شنید كه به اصحاب خویش بشارت مى دهد: فردا تمامى شما شهید خواهید شد، در ذهن و اندیشه اش سؤالاتى مطرح شد. سپس از جاى خویش برخاست و از امام حسین علیه السلام پرسید: «اى عمو جان ! آیا من هم از شهدا خواهم بود؟» امام حسین علیه السلام فرمود: «یَا بُنَىَّ! كَیفَ المَوتُ عِندَكَ؛ پسرم! مرگ را چگونه مى بینى؟» قاسم بن حسن با كمال اخلاص و صفا پاسخ داد: «اَحلَى مِن العَسَلِ؛ مرگ در راه تو براى من شیرین تر از عسل است.» در این موقع قاسم سؤال خویش را دوباره تكرار کرد: «آیا من هم از شهداى كربلا خواهم بود؟» امام علیه السلام پاسخ داد: «عمویت فداى تو! آری. به خدا قسم! تو را مانند یارانم خواهند كشت؛ حتى پسر شیرخواره ام، عبدالله را نیز به شهادت مى رسانند.»
فرزند غیرتمند امام مجتبى علیه السلام با شنیدن این سخن، یكه اى خورد و به سوى عمویش خیز برداشت و پرسید: «عمو جان! آیا آنها به خیمه گاه مى رسند و بعد از تسلط به خیام و ساكنین آن، عبدالله شیرخوار را مى كشند؟!» سپس امام حسین علیه السلام كیفیت شهادت طفل شیرخواره اش را به طور مفصل برای قاسم شرح داد.22
قاسم در روز عاشورا بعد از اصرار زیاد از عمویش اجازه نبرد گرفت. حمید بن مسلم از گزارشگران عمر سعد در توصیف ورود او به صحنه نبرد چنین مى گوید: «از خیام حسین علیه السلام نوجوانى به سوى میدان بیرون آمد كه چهره اش مانند قرص قمر مى درخشید، شمشیرى به دست داشت و پیراهن بلندى پوشیده بود و وارد جنگ شد، وى هنگام نبرد چنین رجز مى خواند:
ان تنكرونى فانا بن الحسن                   سبط النبى المصطفى الموتمن
هذا حسین كالاسیر المرتهن                 بین اناس لا سقوا صوب المزن
اگر مرا نمى شناسید من پسر حسن، سبط پیامبر برگزیده و امین خدایم. این حسین علیه السلام است كه همچون اسیر گروگان شده در بین مردم قرار گرفته، خدا آن مردم را از باران رحمتش سیراب نسازد.
سرانجام حضرت قاسم علیه السلام یادگار شجاع حضرت مجتبى علیه السلام بعد از فداكارى ها و جانفشانى هاى مخلصانه در روز عاشورا به شهادت رسید.23

ج) دخترامام مجتبی علیه السلام و فضایل بی شمار
ام عبدالله، فاطمه بنت حسن، بزرگ بانوى جهان اسلام، یكى از درس آموزان و تربیت یافتگان مكتب امام مجتبى علیه السلام است. این بانوى بزرگ در میان دختران امام حسن علیه السلام از امتیازات ویژه اى برخوردار است. جناب فاطمه بنت حسن علیه السلام نوۀ امام علی علیه السلام ، دختر امام مجتبى، عروس امام حسین علیه السلام ، همسر امام سجاد و مادر امام باقر علیه السلام است.
فاطمه، ام عبد اللّه است كه در میان دختران امام حسن علیه السلام وی را به جلالت، عظمت شأن و بزرگوارى می شناختند. او همسر حضرت زین العابدین علیه السلام بود و از ایشان چهار پسر آورد: امام محمّد باقر علیه السلام ، حسن، حسین و عبد اللّه الباهر.24
شرافت، كرامت، عفت و حیا از صفات برجسته این شخصیت جلیل القدر است. القابى همچون فاضله، عالمه، صالحه، صدیقه و عفیفه از ویژگیهاى این دختر امامت است. این عزیزترین بانوى خاندان بنى هاشم و اسوه زنان ایثارگر و فداكار؛ همسر، پدر، فرزند و بالاخره برادران خویش را تقدیم کرد. وی دختر، همسر، مادر و خواهر شهید به شمار مى آید.
حضرت صادق علیه السلام روزى از بزرگوارى و صداقت جده اش فاطمه بنت حسن علیهما السلام یاد كرد و فرمود: «كَانَتْ صِدِّیقَةً لَمْ یدْرَكْ فِی آلِ الْحَسَنِ مِثْلُهَا؛25 جده ام، بسیار راستگو و نیك رفتار بود و در خاندان حسن علیه السلام زنى به درجه و مرتبه او نرسید.»
امام باقر علیه السلام درباره كرامت و فضیلت مادرش فاطمه بنت حسن مى گوید: «مادرم كنار دیوارى نشسته بود، ناگاه دیوار شكافت برداشت و صداى مهیبى به گوش رسید. آن بانوى بزرگوار به دیوار اشاره كرد و فرمود: قسم به حق مصطفى، فرود نیا. خداوند به تو اجازه فرو افتادن نمى دهد.» سپس دیوار در میان زمین و هوا معلّق ماند تا آنكه مادرم از آنجا بگذشت و آنگاه دیوار فرو ریخت. پدرم امام زین العابدین علیه السلام صد دینار به سبب رفع خطر، صدقه داد.26

یكى از مهم ترین وقایع زندگى این بانوى عصمت، حضور در واقعه غم انگیز و افتخارآفرین عاشورا است. فاطمه بنت حسن، همانند عمه اش زینب، از پیام آوران حادثه خونین كربلا محسوب مى شود. وی در جاودانگى حماسه عاشورا، همراه بقیه اسیران كربلا به ویژه همسر بزرگوارش امام سجاد علیه السلام و فرزندش امام باقر علیه السلام مسئولیت خویش را به خوبى ایفا كرد.
از دیگر فرزندان دختر امام حسن علیه السلام می توان به ام الحسن، ام سلمه و رقیه اشاره كرد.27

د) عبدالله اصغر
عبدالله اصغر، فرزند دیگر امام مجتبى علیه السلام است كه در كربلا یازده سال داشت. هنگامى كه امام حسین علیه السلام تنها به میدان رفت و هیچ یاورى نداشت، عبدالله، غریبى و مظلومى عمویش را دریافت. او براى یارى عمو از خیمه به سوى میدان بیرون دوید. حضرت زینب، دنبال او حركت كرد تا نگذارد او به میدان رود. امام حسین علیه السلام صدا زد: «خواهرم! عبدالله را نگهدار»؛ اما عبدالله كه شجاعت را از پدرش امام مجتبى علیه السلام آموخته بود، خود را به عمو رسانید و گفت: «به خدا! از عمویم جدا نمى شوم» و سرانجام در كنار امام حسین علیه السلام به شهادت رسید.28

هـ ) ابوبكر بن حسن
او جوانى زیبارو بود كه ویژگیهاى اخلاقى امام حسن علیه السلام در وجودش پدیدار بود. در روز عاشورا در صحنه مبارزه، شجاعانه، مشغول پیكار با دشمن شد. وى با اینكه جوان شانزده ساله اى بیش نبود، نظم سپاه دشمن را به هم ریخت و شمارى از آنان را كشت. ابوبكر بن حسن، بعد از نبردى شجاعانه، در حالى كه چشمانش از عطش در گودى فرو رفته بود، به سوى امام حسین علیه السلام بازگشت و گفت: «اى عمو! آیا آب دارى تا جگر خود را خنك کنم و قدرت تازه اى یافته، مبارزه را با دشمنان خدا و رسولش ادامه دهم؟» امام حسین علیه السلام فرمود: «اى برادر زاده ام! لختى صبر كن که با جدت رسول خدا صلی الله علیه و آله دیدار کنی و او با آب بهشت، تو را سیراب كند تا دیگر تشنه نشوى.»
سپس وی به سوى دشمنان شتافت و پس از خواندن رجز بر آنان یورش برد. او بعد از هلاك کردن تعدادى از نیروهاى جبهه كفر، به محاصره دشمن درآمد و به شهادت رسید. یكى از اشعار این فرزند شجاع امام مجتبى علیه السلام در میدان كارزار چنین بود:
اِنّى اَنا نَجْلُ الاِْمامِ بنِ على                اَضْرِبُكُمْ بِالسَیفِ حَتّى یعْذِلَ
نَحْنُ وَ بَیتُ اللّه اَوْلى بِالنّبىِ               اَطْعَنُكُمْ بِالرَّمْحِ وَسَطَ القَسْطَلِ
من فرزند امامى هستم كه پسر على است و تا كند شدن شمشیر با شما مبارزه مى كنم ما – سوگن به کعبه - به پیامبر نزدیك تریم، در میان میدان نبرد، با نیزه به شما ضربه خواهم زد.29
یكى از بارزترین دلایل روحیه شجاعت، دلاورى و فداكارى در وجود حضرت مجتبى علیه السلام فرزندان آن حضرت اند كه از سرچشمه ولایت و امامت سیراب شده و به اوج فداكارى و از خودگذشتگى در راه اسلام و اهداف بلند آن رسیده بودند.
فرزندان امام حسن علیه السلام نمونه هاى بدیع و زیبایى در مسیر مبارزه و رویارویى از خود نشان دادند و ویژگى هاى اخلاقى، انسانى و سجایاى والاى حضرت مجتبى علیه السلام را به نمایش گذاشتند.

و) عبد الرحمن
عبد الرحمن در ركاب عموى خود امام حسین علیه السلام به سفر حج، كوچ كرد و در «ابوا» جهان را بدرود گفت؛ در حالى كه مُحرِم بود.30

ز) زید
ابوالحسن زید، اولین فرزند امام مجتبى علیه السلام است. او شخصیتى بزرگوار، پاك طینت و جلیل القدر بود. زید بر اثر امانتدارى و صداقت و صفاى باطن، مورد توجه و اعتماد مردم و مسئولان حكومتى قرار گرفت تا آن جایى كه وى را متولى موقوفات و صدقات پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله قرار دادند. وی در سخاوت و نیكوكارى، زبانزد خاص و عام بود. شعرا در مدح نیكیهایش شعرها سرودند. مردم نیازمند براى رسیدن به عطاهاى وى و كسب فضایل از دور و نزدیك به حضورش مى شتافتند؛ اما افراد پست، فرومایه و حاكمان بى بند و بار بنى امیه با او دشمنى مى كردند.
عمر بن عبدالعزیز بعد از جلوس در مسند خلافت، بى مهریهاى خلفاى قبل را جبران كرد و به حاكم مدینه نوشت: «زید بن حسن، مردى شریف و از افراد ممتاز خاندان بنى هاشم است؛ او را در تولیت صدقات و موقوفات گمارده، مقامش را گرامى دارید.»31 وی در 90سالگی دارفانی را وداع گفت.32

تداوم نسل انقلابی امام مجتبی علیه السلام
روحیه حماسی حضرت مجتبی علیه السلام نه تنها در فرزندانش تأثیر داشت؛ بلكه در نوادگانش نیز كاملا نمایان بود. در اینجا به دو نمونه از رشادت نوادگان آن گرامی اشاره می كنیم:
حسین بن علی، معروف به شهید فخّ
حسین بن علی بن حسن مثلث بن حسن مثنی فرزند امام حسن مجتبی علیه السلام معروف به «شهید فخّ»33 از افرادی است که در زمان امامت حضرت کاظم علیه السلام بر اثر ستم های فرماندار مدینه در حق شیعیان، به ستوه آمد و علیه حکومت هادی عباسی به قیام مسلحانه روی آورد.
حسین قبل از قیام پرشور خویش، شبانه به محضر امام هفتم علیه السلام آمد و امام، ضمن سفارش هایی به وی فرمود: «تو شهید خواهی شد، ضربه ها را محکم و نیکو بزن. این مردم فاسق اند و در ظاهر، ایمان دارند و در باطن خود، نفاق و شک را پنهان می سازند؛ اِنّا للّه وَ اِنّا اِلَیهِ راجِعُونَ.»
بعد از شهادتِ حسین بن علی و سایر شهدای فخّ، حضرت موسی بن جعفر علیهما السلام فرمود: «به خدا سوگند! حسین در حالی از دنیا رفت که مسلمان، نیکوکار، روزه دار، آمر به معروف و ناهی از منکر بود.»34

حضرت عبدالعظیم، پاسدار حریم امامت
عبدالعظیم بن عبدالله بن على بن حسن بن زید بن حسن علیه السلام بن على بن ابی طالب علیه السلام معروف به شاه عبدالعظیم و سید الکریم است. ریشه خانوادگى او، با چهار واسطه به امام حسن علیه السلام و با پنج واسطه به على علیه السلام می رسد. این یادگارِ امام مجتبی علیه السلام در ولایتمداری، ایمان ستودنی، پاسداری از فرهنگ اهل بیت علیهم السلام ومبارزه با طواغیت زمان، نمونه بود. حضرت عبدالعظیم الحسنی علیه السلام از دانشمندان شیعه و از راویان حدیث ائمه معصومین علیهم السلام و از چهره‌های مبارز، محبوب و مورد اعتماد، نزد اهل بیت عصمت علیهم السلام و پیروان آنان بود.35
حضرت عبدالعظیم علیه السلام امام هادى علیه السلام را امام واجب الاطاعۀ مى دانست و اطاعت و ولایت او را به جان مى خرید؛ به همین دلیل، از مدینه تا سامرا یعنى تبعیدگاه امام دهم از بیم مأموران جلاد متوکّل عباسى، مخفیانه، طى طریق كرد و به محضر امام دهم رسید و كسب تكلیف کرد. وقتى جریان مذاکرات و ملاقات عبدالعظیم علیه السلام با امام هادى علیه السلام به گوش متوکّل رسید، دستور دستگیرى آن بزرگوار را صادر کرد. جناب عبدالعظیم برای رهایی از شرِّ متوكل و ترویج فرهنگ اهل بیت علیه السلام و به دستور امام هادى علیه السلام به شهر رى هجرت كرد. او در آنجا مخفیانه فعالیت، و مشكلات علمی و معنوی مشتاقان اهل بیت علیهم السلام را رفع می کرد. او حدود دو سال قبل از رحلت امام هادی علیه السلام در سال 252ق در شهر ری درگذشت و امروزه، مزار شریفش، مطاف عاشقان اهل بیت علیهم السلام قرار گرفته است.36
وى امامزاده بزرگوارى است که نه فقط به سبب پدران بزرگوارش تعظیم می شود؛ بلكه به علت خلوص، اطاعت و ولایت پذیری، به مقامى رسید که امام هادى علیه السلام او را چنین ستود: «مَرْحَباً بِكَ یا أَبَا الْقَاسِمِ أَنْتَ وَلِینَا حَقّا؛37 مرحبا به تو اى ابوالقاسم! تو از دوستان حقیقى و واقعى ما هستى.»

فهرست مطالب
1. ابن خلدون، تاریخ ابن خلدون، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، بی تا.
2. ابن طیفور، بلاغات النساء، نشر بصیرتی، قم، بی تا.
3. اصفهانى، ابوالفرج، مقاتل الطالبیین، دارالمعرفۀ، بیروت ، بی تا.
4. امین، سید محسن، اعیان الشیعه، نشر دارالتعارف، بی تا.
5. بحرانى، سید هاشم، مدینۀ المعاجز، مؤسسۀ المعارف الاسلامیۀ، قم، 1414ق.
6. پاك نیا، عبدالكریم، تربیت در سیره و سخن امام مجتبی علیه السلام ، نشر هجرت، قم، 1382ش.
7. پیشوایی، مهدی، سیره پیشوایان، نشر مؤسسه امام صادق علیه السلام ، قم، 1383ش.
8. حائرى، محمد مهدى، معالی السبطین، نشر شریف رضى، قم، 1409ق.
9. دیلمى، حسن بن ابى الحسن، إرشاد القلوب إلى الصواب، شریف رضى، قم، 1412ق.
10. راوندى، قطب الدین، الخرائج و الجرائح، مؤسسة الامام المهدى علیه السلام ، بی جا، بی تا.
11. سپهر، میرزا محمد تقی، ناسخ التواریخ، اسلامیه، تهران، 1363ش.
12. سیوطی، جلال الدین، تاریخ الخلفاء، مكتبۀ المثنی، بی جا، بی تا.
13. شیخ صدوق، امالی، كتابفروشى اسلامیه، تهران، بی تا.
14. ــــــــــــ ، علل الشرائع، نشر داورى ، قم ، بی تا.
15. شیخ طوسی، رجال الكشی، موسسه آل البیت علیهم السلام ، قم، 1404 ق.
16. شیخ مفید، الإرشاد، دارالمفید، بی جا، بی تا.
17. ــــــــــــ ، الإرشاد، مؤسسة آل البیت علیهم السلام ، قم، 1413ق.
18. طبرسى، فضل بن حسن، إعلام الورى، دارالكتب الاسلامیۀ، تهران، بی تا.
19. عسقلانى، ابن حجر، تهذیب التهذیب، دارالفكر، بی جا، 1404ق.
20. علامه حلى، رساله اسدیه، نشر كتابخانه آیة اللّه مرعشى نجفى، قم، بی تا.
21. علامه مجلسی، زاد المعاد، نشر پیام مقدس، قم، 1389ش.
22. قائدان، اصغر، آستان مقدّس حضرت عبدالعظیم حسنی علیه السلام در گذشته و حال، دارالحدیث، قم، 1382ش.
23. كلینى، محمد بن یعقوب، الكافی، دارالكتب الاسلامیه، بی جا، 1388ق.
24. مازندرانى، ابن شهر آشوب، مناقب آل ابى طالب، نشر علامه، قم، 1379ق.
25. مجلسى، محمد باقر، بحارالانوار، مؤسسه الوفا، بیروت، 1403ق.
26. محدث قمی، مفاتیح الجنان، بی نا، بی جا، بی تا.
27. ــــــــــــ ، منتهى الآمال، نشر دلیل، قم، 1379ش.
28. نیشابورى، محمد فتال، روضة الواعظین، نشر رضى، قم، بی تا.


پی نوشت:
1) بحارالانوار، ج 28، ص 39.
2) تهذيب التهذيب، ج 2، ص 259.
3) تاريخ الخلفا، ص 189.
4) زاد المعاد، دعاي توسل به حجۀ بن الحسن علیه السلام ، ص 600.
5) به نقل از: علامه جعفر مرتضي عاملي، در مصاحبۀ نگارنده با ايشان در 11رجب 1433ق.
6) علل الشرایع ، شيخ صدوق ، ج 1، ص211و685.
7) إرشاد القلوب إلى الصواب، ج 2، ص415.
8) بحار الانوار، ج 26، ص 7.
9) الخرائج و الجرائح، ج 2، ص 576.
10) روضة الواعظين، ج 2، ص 282،«يُنَادِي الْمُنَادِي أَيْنَ حَوَارِيُّ حَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ ابْنِ فَاطِمَةَ بِنْتِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَيَقُومُ سُفْيَانُ ابْنُ لَيْلَى الْهَمْدَانِيُّ وَ حُذَيْفَةُ بْنُ أَسَدٍ الْغِفَارِي ُّ قَالَ ثُمَّ يُنَادِي أَيْنَ حَوَارِيُّ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيِّ فَيَقُومُ كُلُّ مَنِ اسْتُشْهِدَ مَعَهُ وَ لَمْ يَتَخَلَّفْ عَنْه»
11) المناقب، ج 3، ص 401.
12) رجال الكشي، إختيار معرفة الرجال، ص 110 و بحار الانوار، بيروت، ج 44، ص61.
13) مناقب، ج 2، ص 21 و بحارالانوار، ج 43، ص 345.
14) الإرشاد، مفيد، ج 2، ص 16.
15) منتهى الآمال، ج 1، ص 579.
16) تربيت در سيره و سخن امام مجتبي علیه السلام ، ص 191 و الإرشاد، ج 2، ص 24.
17) تاریخ ابن خلدون، ج 3، ص 280 و ج4، ص12.
18) مفاتیح الجنان.
19) امالی، صدوق، ص 228، مجلس 30.
20) رساله اسدیه، ص45 و بحارالانوار، ج14، ص37.
21) همان، ص 30 و 31؛ تاریخ ابن خلدون، ج 4، ص 98 و بلاغات النساء، ص 12.
22) مدينۀ المعاجز، ج4، ص 214.
23) اعيان الشيعه، ج1، ص608.
24) منتهى الآمال ج 1، ص 578.
25) بحار الانوار، ج 46، ص 215.
26) اصول كافي، ج 1، ص 536.
27) منتهى الآمال، ج 1، ص 578.
28) معالي السبطين، ج1، ص 463.
29) ناسخ التواريخ (در احوالات سيدالشهداء علیه السلام )، ج 2، ص 330-332.
30) منتهى الآمال، ج 1، ص 577.
31) بحارالانوار، ج 44، ص 167و ارشاد، ص 361.
32) بحار الانوار، ج 44، ص 164.
33) چون وي در سال 169ق در سرزمینی بنام «فخ» در يك فرسخي مکه در جنگ با سپاهیان خلیفه عباسی به قتل رسید، به «صاحب فخ» یا «شهید فخ» مشهور شد. منتهى الآمال ج 1، ص 621.
34) مقاتل الطالبيين، ص364 و سيره پيشوايان، ص426.
35) آستان مقدّس حضرت عبدالعظیم حسنی علیه السلام در گذشته و حال، ص 54.
36) برگرفته از کتاب: آستان مقدّس حضرت عبدالعظیم حسنی علیه السلام در گذشته و حال، ص 54.
37) إعلام الورى، ص 436.

منبع: ماهنامه اطلاع رسانی، پژوهشی، آموزشی مبلغان شماره155.




تاریخ ارسال مطلب : چهارشنبه ١٥ شهريور ١٣٩١ / شماره خبر : ٣٠٠٨٥٨ / تعداد بازدید : 3954/ محبوب کن - فیس نما / داغ کن - کلوب دات کام

نظرات بینندگان
این خبر فاقد نظر می باشد
نظر شما
نام :
ایمیل : 
*نظرات :
متن تصویر:
 

خروج